آشنایی با اصطلاحات عملیات خاکی

گود

در عملیات خاکی گود به محلی اطلاق می گردد که پس از کندن زمین و رسیدن به رقوم نهایی، از همه جهت پایین تر از تراز زمین طبیعی قرار گرفته و عمق متوسط آن کمتر از ۶۰ سانتی متر نباشد.

رگلاژ و پروفیله کردن

تطبیق دادن شکل محل کندن زمین یا خاکریز با مشخصات فنی را اصطلاحا پروفیله کردن می نامند. به عنوان مثال فرض کنید در خاکریز مربوط به زیر سازی راه آهن طبق مشخصات فنی به طرف یا طرفین شیب داریم. در این صورت اصطلاحا به شکلدهی خاکریز با شیب مورد نظر پروفیله کردن می گویند. همچنین منظور از رگلاژ، منظم کردن خاکریز می باشد. [تفسیر]

ترانشه

ترانشه (فرانسوی Tranchée) نوعی حفاری (دستی یا ماشینی) در زمین است که عموماً عمق آن بیشتر از عرض آن می باشد. در عملیات خاکی، ترانشه ها اغلب برای نصب تاسیسات زیرزمینی مانند لوله گاز، لوله های آب و فاضلاب، لوله های انتقال کابل برق و خطوط ارتباطی ایجاد می شوند. همچنین ترانشه‌ها برای پی ساختمان‌ها، دیوارهای حائل و سدها حفر می‌شوند. ترانشه ها معمولا با استفاده از ابزارهای دستی مانند بیل و کلنگ یا تجهیزات سنگین مانند بیل مکانیکی و بیل بکهو حفر می شوند.

شیروانی ترانشه

منظور از شیروانی ترانشه در عملیات خاکی، دیواره های شیبدار در طرفین ترانشه است. در صورتی که عمق ترانشه زیاد باشد (معمولا بیش از ۱.۵ متر)، برای کمک به پایداری خاکبرداری، دیواره ها را به صورت شیبدار بر می دارند. به دیواره های ترانشه که به صورت شیبدار اجرا می گردند اصطلاحا شیروانی ترانشه می گویند.

چال زنی (Borehole)

۱ – به حفاری دیواره های گود با استفاده از ماشین دریل واگن به منظور اجرای عملیات مهار به روش های مهار تنیده یا ناتنیده جهت پایدار سازی دیواره ها، چال زنی گفته می شود.

۲ – به حفاری صورت گرفته در شیب ها (به صورت افقی یا با زاویه) و یا در زمین (به صورت عمودی) جهت قراردادن مواد منفجره به منظور عملیات آتشباری، چال زنی گفته می شود.

قرضه

در عملیات خاکی قرضه به منابعی اطلاق می گردد که کسری خاک مورد نیاز جهت ساختمان خاکریز راه (پس از مصرف خاکهای مناسب حاصل از خاکبرداریها و پی کنی ها) از آنها تأمین می شود. محل قرضه و نوع آن در مشخصات فنی خصوصی پروژه قید می شود.

پروفیله کردن

منظور از پروفیله کردن، تطبیق دادن شکل محل کندن زمین یا خاکریز با مشخصات فنی است.

خاک جانشین

خاکی است که جهت جبران نشست ناشی از کوبیده شدن زمین تا رسیدن به تراز اولیه جایگزین گردد.

ریسه کردن

منظور از ریسه کردن در عملیات خاکی، ریختن خاکها در محل مصرف به فواصل و مقادیر مشخص به تشخیص مهندس مشاور است.

شیروانی خاکریز

منظور از شیروانی خاکریز، سطحی است که در لبه خارجی شانه خاکی، نیمرخ عرضی با شیب، به زمین میپیوندد.

دکوپاژ (برداشت خاک نباتی)

دکوپاژ به برداشت لایه‌های سطحی خاک نباتی، ریشه گیاهان و مواد نامرغوب از بستر پروژه برای جلوگیری از نشست و افزایش پایداری گفته می‌شود. این عملیات اولیه در آماده‌سازی زمین است و خاک برداشته‌شده معمولاً در محل دیگری دپو می‌شود.

لایروبی

لایروبی به برداشت مواد رسوبی و گل‌ولای از بستر رودخانه‌ها، دریاچه‌ها یا کانال‌ها در عملیات خاکی زیرآبی اطلاق می‌گردد. این عملیات برای پاکسازی و افزایش عمق محل استفاده می‌شود و اغلب با تجهیزات ویژه مانند لایروب مکانیکی انجام می‌گیرد.

زهکشی

زهکشی به ایجاد سیستم‌هایی برای کاهش سطح آب زیرزمینی و خروج آب از خاک در عملیات خاکی گفته می‌شود. این عملیات برای افزایش پایداری خاک و جلوگیری از فشار آب منفذی ضروری است و معمولاً با لوله‌های زهکشی یا کانال‌ها اجرا می‌گردد.

پیکتاژ

پیکتاژ به پیاده کردن نقشه‌های فنی بر روی زمین واقعی برای تعیین نقاط و مرزهای عملیات خاکی اطلاق می‌شود. این عملیات با ابزارهای نقشه‌برداری انجام می‌گیرد و پایه‌ای برای محاسبه حجم خاکبرداری و خاکریزی است.

راکفیل (سنگریزی)

راکفیل به نوع خاصی از خاکریزی گفته می‌شود که حداقل ۳۰% آن از سنگدانه‌های بزرگ (بیشتر از ۱۵ سانتی‌متر) تشکیل شده و برای لایه‌های ضخیم (۳۰-۶۰ سانتی‌متر) در سدها یا راه‌ها استفاده می‌گردد. این عملیات برای افزایش پایداری در مناطق سنگی مناسب است.

برم

برم به پله‌های عرضی (معمولاً به عرض ۳ متر) در ترانشه‌های با عمق بیش از ۸ متر گفته می‌شود که برای پایداری شیب و جلوگیری از ریزش سنگ ایجاد می‌گردد. این عملیات بخشی از پایدارسازی دیواره‌هاست.

سابگرید (بستر روسازی)

سابگرید به سطح زیرین روسازی راه (پس از عملیات خاکی) اطلاق می‌شود که باید تراکم و تسطیح مناسبی داشته باشد. این لایه پایه‌ای برای لایه‌های بالاتر مانند ساب‌بیس و بیس است.

خاکبرداری

در عملیات خاکی، خاکبرداری به برداشت مصالح مانند خاک، شن، ماسه یا سنگ از سطح زمین برای ایجاد حفره یا رسیدن به بستر مقاوم اطلاق می‌شود. این عملیات معمولاً با ماشین‌آلاتی مانند بیل مکانیکی یا لودر انجام می‌گیرد و انواع آن شامل حفاری زمینی، سنگی یا نرم است.

خاکریزی

خاکریزی به پر کردن نواحی حفاری‌شده یا حفره‌ها با مصالح مناسب (مانند خاک حاصل از خاکبرداری یا مصالح جایگزین) برای ایجاد پایداری و سطح مناسب گفته می‌شود. این عملیات اغلب پس از خاکبرداری انجام می‌گیرد و شامل لایه‌لایه ریختن و کوبیدن خاک است.

تسطیح

تسطیح به هموار کردن سطح زمین پس از خاکبرداری یا خاکریزی برای ایجاد شیب مناسب و آماده‌سازی بستر پروژه اطلاق می‌گردد. این عملیات با ماشین‌آلاتی مانند گریدر یا بولدوزر انجام می‌شود تا سطح نهایی مطابق با مشخصات فنی باشد.

کوبیدن یا تراکم خاک

تراکم به فرآیند افزایش چگالی و استحکام خاک از طریق کوبیدن لایه‌به‌لایه با غلتک یا تجهیزات مشابه گفته می‌شود. این عملیات برای جلوگیری از نشست خاک در آینده ضروری است و معمولاً تا رسیدن به تراکم ۹۵-۱۰۰% استاندارد انجام می‌گیرد.

پی‌کنی

برداشتن خاک یا مصالح موجود در محل ساخت‌وساز تا عمق و ابعاد مشخص به‌منظور آماده‌سازی بستر اجرای پی سازه. این عملیات می‌تواند به‌صورت دستی یا با استفاده از ماشین‌آلات سنگین مانند بیل مکانیکی انجام شود و در انواع ساختمان‌ها، پل‌ها، دیوارهای حائل و سایر سازه‌ها کاربرد دارد.

دپو کردن خاک

انباشتن خاک یا مصالح در محل مشخص برای استفاده در مراحل بعدی یا انتقال به محل دیگر. دپو باید در مکانی انجام شود که خطر شسته‌شدن مصالح توسط آب یا آلودگی آن‌ها وجود نداشته باشد.

خاک نامناسب

خاکی که به دلیل ویژگی‌های فیزیکی یا شیمیایی مانند رطوبت زیاد، دانه‌بندی نامناسب، وجود مواد آلی یا نمک برای استفاده در خاکریزی یا پی‌سازی مناسب نیست. این نوع خاک باید از محل کار برداشت و با خاک مناسب جایگزین شود.

خط پروژه

ارتفاع یا تراز نهایی که عملیات خاکی باید بر اساس آن اجرا شود. خط پروژه در نقشه‌های نیمرخ طولی و عرضی مشخص شده و معیار اصلی کنترل میزان خاکبرداری و خاکریزی است.

نیمرخ عرضی

نمای برش عرضی از مسیر یا خاکریز که شکل، شیب و ابعاد نهایی عملیات خاکی را نشان می‌دهد. نیمرخ عرضی برای محاسبه حجم عملیات و کنترل شکل اجرایی استفاده می‌شود.

نیمرخ طولی

نمای برش طولی از مسیر پروژه که تغییرات ارتفاع زمین موجود و خط پروژه را در امتداد مسیر نمایش می‌دهد. این نیمرخ مبنای طراحی شیب‌ها و حجم عملیات خاکی است.

برداشت

برداشتن خاک یا سنگ برای کاهش ارتفاع سطح زمین و رسیدن به تراز طراحی‌شده. این عملیات معمولاً در مسیر راه‌ها یا برای ایجاد محوطه‌های صاف انجام می‌شود.

پرکردن

افزودن خاک یا مصالح برای بالا آوردن سطح زمین تا تراز مورد نظر. پرکرد معمولاً همراه با تراکم لایه‌ای اجرا می‌شود تا پایداری بلندمدت تضمین گردد.

خاکریز موقت

خاکریزی که برای اهداف موقتی مانند هدایت مسیر آب، ایجاد رمپ دسترسی یا محافظت از بخش‌های کارگاه ساخته می‌شود. این خاکریزها معمولاً عمر کوتاهی دارند و پس از اتمام عملیات برداشته می‌شوند.

شفته‌ریزی

مخلوط کردن خاک با مواد پایدارکننده مانند آهک یا سیمان و آب برای بهبود مقاومت و کاهش نفوذپذیری. شفته‌ریزی در زیرسازی جاده‌ها یا پی‌سازی ساختمان‌ها در خاک‌های ضعیف استفاده می‌شود.