ایمنی لرزهای یک ساختمان، فراتر از تیر و ستونهای آن است. در زلزلههای گذشته، بخش بزرگی از خسارات جانی و مالی نه به دلیل فروریزش سازه اصلی، بلکه به خاطر تخریب اجزای غیرسازه ای مانند دیوارها بوده است. یک مهندس ناظر حرفهای میداند که نظارت بر جزئیات اجرایی این دیوارها، نقشی حیاتی در حفظ جان ساکنین دارد.
پیوست ششم استاندارد ۲۸۰۰ به همین منظور تدوین شده است، اما متاسفانه برخی اشتباهات اجرایی به صورت سیستماتیک تکرار میشوند که میتوانند عملکرد کل سازه را به خطر بیندازند. در این مقاله، به ۵ مورد از این اشتباهات مهلک و نحوه جلوگیری از آنها میپردازیم.
اشتباه ۱: پر کردن درز انقطاع با ملات یا نخاله
- اشتباه چیست؟ درز انقطاع، فاصلهای است که باید بین دیوار غیرسازه ای و قاب سازهای (ستونها و تیرها) وجود داشته باشد تا در هنگام زلزله، این دو عنصر مزاحم حرکت یکدیگر نشوند. اشتباه مهلک، پر کردن این فاصله با مواد سخت مانند ملات، تکههای آجر یا نخاله ساختمانی است.
- چرا مهلک است؟ این کار عملاً دیوار و سازه را به یکدیگر “جوش” میدهد و تمام فلسفه جداسازی را از بین میبرد. در هنگام زلزله، قاب سازهای که باید آزادانه حرکت کند، با مقاومت دیوار مواجه شده و نیروی عظیمی به آن منتقل میکند. این اندرکنش ناخواسته، منجر به خرد شدن شدید دیوار و در موارد بحرانی، آسیب به خود ستونها میشود.
- نکات نظارتی:
- فاصله جداسازی دیوار از ستونها باید حداقل ۰/۰۱ ارتفاع طبقه و از تیر فوقانی حداقل ۲۵ میلیمتر باشد.
- قبل از اجرای لایه نازککاری (گچ و خاک)، حتماً از این درزها بازدید کنید.
- اطمینان حاصل کنید که این فضا حتماً با مواد نرم و تراکمپذیر مانند پشم سنگ ضد رطوبت پر شده باشد.
اشتباه ۲: اتصال صلب و جوشی وادار به سقف
- اشتباه چیست؟ وادارها پروفیلهای قائمی هستند که برای مسلح کردن دیوارهای با طول بیش از ۴ متر استفاده میشوند. اتصال وادار به کف باید مفصلی باشد، اما اتصال آن به تیر فوقانی باید به صورت کشویی (لغزشی) اجرا شود. اشتباه رایج، جوش دادن بالای وادار به نبشی یا ناودانی زیر تیر است.
- چرا مهلک است؟ تیر بتنی یا فولادی بالای دیوار، تحت بارهای ثقلی و لرزهای دچار خیز (شکم دادن) میشود. اگر وادار به صورت صلب به آن جوش داده شده باشد، این خیز تیر، نیروی عمودی شدیدی را به وادار و سپس به دیوار منتقل کرده و باعث خرد شدن دیوار زیر بار محوری میشود. اتصال کشویی به تیر اجازه میدهد آزادانه تغییرشکل دهد بدون آنکه باری به دیوار وارد کند.
- نکات نظارتی:
- اتصال بالای تمام وادارها را به دقت بررسی کنید.
- باید یک فاصله اندک و آزاد بین بالای وادار و قطعه اتصال به سقف (نبشی یا ناودانی) وجود داشته باشد و هیچگونه جوشی بین این دو برقرار نباشد.
اشتباه ۳: ایجاد “ستون کوتاه” با اجرای نادرست راهپله
- اشتباه چیست؟ اجرای تیر پاگرد میانی راهپله به صورتی که مستقیماً به ستونهای اصلی سازه متصل شود.
- چرا مهلک است؟ این اتصال، ارتفاع آزاد ستون را در آن ناحیه به شدت کاهش میدهد و پدیده خطرناک “ستون کوتاه” را ایجاد میکند. ستون کوتاه به دلیل سختی بسیار بالا، در زمان زلزله بخش نامتناسبی از نیروی برشی را جذب کرده و دچار شکست برشی ناگهانی و ترد میشود. این نوع شکست، یکی از خطرناکترین مکانیزمهای فروریزش در ساختمانهاست.
- نکات نظارتی:
- نقشههای اجرایی راهپله را با دقت بررسی کنید.
- طبق پیوست ششم، پاگرد میانطبقه یا باید روی ستونکهای مستقل که با ستون اصلی فاصله دارند اجرا شود، یا با اتصالات لغزشی از قاب سازهای جدا گردد تا از اندرکنش مخرب جلوگیری شود . از اتصال مستقیم تیر پاگرد به ستون اصلی باید اکیداً خودداری شود.
اشتباه ۴: عدم مهار و مسلحسازی جانپناه بام
- اشتباه چیست؟ ساختن دیوار جانپناه در لبه بام، صرفاً با آجر یا بلوک و بدون هیچگونه مهاربندی قائم یا مسلحسازی افقی.
- چرا مهلک است؟ جانپناه به دلیل قرارگیری در بالاترین تراز ساختمان، در زمان زلزله بیشترین شتاب (اثر شلاقی) را تجربه میکند. یک دیوار غیرمسلح در این نقطه به راحتی واژگون شده و با سقوط به پایین، خطر جانی و مالی بسیار جدی برای عابرین و املاک مجاور ایجاد میکند.
- نکات نظارتی:
- مطمئن شوید که جانپناه به درستی به سازه مهار شده است. این کار یا با ادامه دادن ستونهای سازه تا ارتفاع ۱٫۳۵ متری روی بام، یا با اجرای وادارهای فولادی/بتنی که به درستی در دال سقف ریشه دارند، انجام میشود.
- اجرای مسلحسازی افقی مانند میلگرد بستر در بندهای دیوار جانپناه الزامی است.
اشتباه ۵: عدم استفاده (یا اجرای غلط) میلگرد بستر
- اشتباه چیست؟ عدم استفاده از میلگرد بستر، یا استفاده از آن با فواصل زیاد (بیش از ۱ متر)، یا عدم اتصال آن به ستونها و وادارها.
- چرا مهلک است؟ دیواری که فاقد میلگرد بستر است، یکپارچگی ندارد و در برابر نیروهای خارج از صفحه (نیروی عمود بر دیوار) بسیار ضعیف است. بدون این المان، دیوار در عمل مجموعهای از بلوکهای روی هم است که با کمترین لرزشی میتواند فرو بریزد. عدم اتصال میلگرد بستر به سازه نیز عملاً آن را بیفایده میکند.
- نکات نظارتی:
- اجرای میلگرد بستر را در فواصل قائم حداکثر یک متری کنترل کنید.
- مهمتر از همه، نحوه اتصال آن به ستونها (با شاخک و پیچ) و وادارها (با گیره و قلاب) را به دقت بازرسی نمایید. این اتصال، همان چیزی است که دیوار را در جای خود نگه میدارد.
سخن پایانی این پنج مورد، تنها بخشی از جزئیات مهمی هستند که اجرای صحیح آنها تفاوت بین یک ساختمان ایمن و یک ساختمان پرخطر را رقم میزند. وظیفه مهندس ناظر، فراتر از کنترل ابعاد و بتنریزی است؛ این توجه به جزئیات “غیرسازهای” است که ایمنی واقعی را برای ساکنین به ارمغان میآورد.
مطالب مرتبط:
جامعترین راهنمای مهار لرزهای دیوارهای غیرسازهای (وال پست) مطابق پیوست ششم استاندارد ۲۸۰۰
دیوار میانقاب به زبان ساده: از مفهوم تا نظارت اجرایی
کالبدشکافی پیوست ششم استاندارد ۲۸۰۰: راهنمای تفصیلی نظارت بر اجزای غیرسازهای برای مهندسان
ایوان یا بالکن؟ تفاوتهای کلیدی که قبل از ساخت یا خرید خانه باید بدانید
